اگر میخواهید بدانید سالمند خانواده چند بار در هفته ماست بخورد، بهتر است بهجای یک عدد ثابت از برنامه روزانه او شروع کنید. مقدار مناسب به اشتها، سایر منابع لبنیات و پروتئین، تحمل گوارشی و بیماریهای زمینهای بستگی دارد. ماست میتواند غذایی در دسترس و خوشخوراک باشد، ولی بیشترخوردن آن بهتنهایی تضمین حفظ استخوان و عضله نیست.
در سالمندی، گاهی مسئله اصلی نه پیدا کردن غذای مقوی تازه، بلکه آسانترشدن خوردن همان غذاهای مفید روزمره است. ظرف قابلبازشدن، سهم کوچک و طعم دلخواه میتوانند به اندازه نام محصول مهم باشند. در ادامه، انتخاب و مقدار ماست را با همین نگاه عملی بررسی میکنیم.
ماست چه نقشی در غذای روزانه دارد؟
ماست از منابع پروتئین و کلسیم است و بسته به نوع محصول میتواند مواد مغذی دیگری هم فراهم کند. پروتئین برای حفظ و ترمیم بافتها اهمیت دارد و کلسیم بخشی از مراقبت تغذیهای استخوان است. بااینحال، هیچکدام از این نیازها نباید فقط با یک خوراکی تأمین شوند.
برای مثال، کسی که شیر و پنیر میخورد، بخشی از نیازش را از آنها میگیرد؛ فرد دیگری ممکن است ماست را راحتتر بپذیرد. تنوع در غذا کمک میکند برنامه به ذائقه و امکانات فرد وابسته بماند. لازم نیست سالمند را به مقدار زیادی ماست مجبور کنیم چون شنیدهایم برای استخوان مفید است.
ماست هم جای فعالیت مناسب، درمان تجویزشده یا رسیدگی به کاهش وزن را نمیگیرد. اگر سالمند ضعف یا شکستگی دارد، افزودن یک کاسه به سفره تنها بخشی از موضوع تغذیه است و علت اصلی باید جدا بررسی شود.
چرا تعداد وعده هفتگی برای همه یکسان نیست؟
توصیه مربوط به گروه شیر و لبنیات، با توصیه به همان تعداد کاسه ماست فرق دارد. همچنین اندازه پیالههای خانه ثابت نیست. دو نفر ممکن است هر دو بگویند روزی یک کاسه ماست میخورند، ولی مقدار مصرفشان تفاوت زیادی داشته باشد. برای برآورد بهتر، یک بار ظرف معمول را وزن کنید.
یک پیاله کوچک حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ گرم میتواند برای بعضی افراد سهم عملی کنار غذا یا میانوعده باشد؛ این مقدار تجویز روزانه برای همه سالمندان نیست. کسی که زود سیر میشود شاید مقدار کمتر در زمان مناسب را ترجیح بدهد، درحالیکه فرد دیگری آن را بخشی از یک وعده کاملتر میخورد.
بهجای ثبت صرف تعداد روزها، چند روز ببینید مجموع غذا چگونه است: منابع پروتئین در وعدهها وجود دارند؟ لبنیات یا جایگزین مناسب مصرف میشود؟ ماست جای غذای اصلی را گرفته یا در کنار آن کمککننده است؟ پاسخ این سؤالها از عدد ثابت هفتگی مفیدتر است.
برای کلسیم فقط به اندازه کاسه نگاه نکنیم
نیاز مرجع کلسیم با سن و جنس تفاوت دارد. برای زنان ۵۱ سال به بالا و همه افراد بالاتر از ۷۰ سال، مقدار مرجع معمول ۱۲۰۰ میلیگرم در روز است؛ مردان ۵۱ تا ۷۰ سال معمولاً به ۱۰۰۰ میلیگرم نیاز دارند. این مقدار از کل غذا و مکمل دریافت میشود، نه فقط ماست.
مقدار کلسیم همه ماستها یکسان نیست و عنوان یونانی یا پرپروتئین هم لزوماً کلسیم بیشتر را نشان نمیدهد. اگر روی بسته درج شده، سهم واقعی را با آن حساب کنید. اگر اطلاعات کافی نیست، عدد دقیق از روی بافت یا قیمت محصول حدس نزنید.
ویتامین D هم در سلامت استخوان نقش دارد، اما همه ماستها منبع قابلتوجه آن نیستند. برای محصول غنیشده، مقدار درجشده را بررسی کنید. مصرف ماست دلیل قطع مکمل تجویزشده نیست و برای شروع مکمل جدید هم بهتر است نیاز فرد بررسی شود.
کمچرب بهتر است یا پرچرب؟
برای بسیاری از سالمندان، نوع ساده با چربی اشباع کمتر انتخاب مناسبی است، بهخصوص اگر کلسترول بالا یا برنامه سلامت قلب دارند. اما هدف نباید برای همه، انتخاب کمکالریترین غذا باشد. سالمندی که کموزن شده یا غذای کمی میخورد به ارزیابی متفاوتی نیاز دارد.
اگر اشتها پایین است، متخصص تغذیه میتواند ترکیب و چگالی غذایی را متناسب کند. خودسرانه خامه یا شکر زیاد به ماست اضافه نکنید تا هر ظرف را مقویتر بدانید. نوع و مقدار افزودنی باید با شرایط قلب، قند خون و سایر محدودیتها هماهنگ باشد.
سلیقه هم مهم است. ممکن است ماست کمچربی که اصلاً خورده نمیشود، در عمل کمکی به دریافت غذا نکند. میتوان با تغییر تدریجی، انتخاب بافت خوشایند یا سرو کنار غذای آشنا، گزینه مناسبتری پیدا کرد؛ بدون اجبار به یک طعم ثابت.
وقتی اشتها کم است، زمان مصرف را تنظیم کنید
یک کاسه بزرگ ماست درست پیش از ناهار ممکن است فضای اشتهای فرد کماشتها را بگیرد. اگر این اتفاق میافتد، سهم کوچکتر یا زمان میانوعده را امتحان کنید. هدف این است که ماست به دریافت غذای روز کمک کند، نه اینکه جای گوشت، حبوبات یا سایر اجزای ضروری وعده را بگیرد.
برای کسی که وعده حجیم را سخت میخورد، وعدهها و میانوعدههای کوچکتر ممکن است عملیتر باشند. میتوانید ماست را در ظرفی کمحجم سرو کنید و در صورت تمایل فرد اضافه کنید. احترام به انتخاب و سرعت غذاخوردن از اصرار برای تمامکردن ظرف بهتر است.
اگر کاهش اشتها جدید و مداوم است، یا همراه کاهش وزن بیدلیل، بیحالی و مشکل دندان رخ داده، آن را صرفاً طبیعیِ افزایش سن حساب نکنید. داروها، درد، تنهایی و بیماری هم میتوانند نقش داشته باشند و بررسی آنها از تغییر یک خوراکی مهمتر است.
ماست یونانی در چه شرایطی کاربردی است؟
اگر محصول واقعاً در سهم مشابه پروتئین بیشتری داشته باشد، ماست یونانی میتواند برای فردی که حجم کم غذا میخورد کاربرد داشته باشد. مقدار واقعی از جدول مشخص میشود؛ نام یونانی بهتنهایی کافی نیست. بعضی محصولات از نظر چربی، قند افزوده یا کلسیم تفاوت دارند.
میتوانید دو گزینه را در هر ۱۰۰ گرم مقایسه کنید و بعد سهمی را که فرد میخورد در نظر بگیرید. اگر یک محصول غلیظتر کمتر خورده شود، پروتئین دریافتی نهایی ممکن است آنقدر که از جدول انتظار دارید بیشتر نباشد. تحمل و پذیرش، بخشی از تصمیم تغذیهای هستند.
برای افزایش پروتئین، نیازی به حذف همه منابع دیگر نیست. تخممرغ، ماهی، حبوبات و سایر غذاهای مناسب میتوانند در طول روز سهم داشته باشند. در بیماری کلیوی، مقدار پروتئین باید شخصی تنظیم شود و توصیه عمومی افزایش ماست یونانی کافی نیست.
با مشکل جویدن و بلع چه کنیم؟
بافت نرم ماست ممکن است برای بعضی افراد با مشکل دندان راحتتر باشد، اما «نرم» به معنی مناسببودن برای هر اختلال بلع نیست. اگر فرد هنگام غذا سرفه میکند، احساس گیرکردن دارد، صدایش پس از خوردن خیس و غرغری میشود یا عفونتهای تنفسی تکراری دارد، بررسی لازم است.
در اختلال بلع تشخیصدادهشده، بافت و غلظت باید مطابق توصیه تیم درمان باشد. ماست رقیق، آبانداخته و ماست دارای تکه میوه یا گردو شرایط یکسانی ندارند. برای آسانکردن بلع، خودسرانه آن را با آب رقیق نکنید یا مواد تکهدار اضافه نکنید.
اگر مسئله فقط جویدن است و محدودیت بلع وجود ندارد، میوه نرم یا مواد مناسب بافت میتوانند برای تنوع به کار بروند. وضعیت هر فرد را جدا در نظر بگیرید؛ برنامه فردی که دندان مصنوعی دارد الزاماً برنامه کسی با سابقه سکته نیست.
در نفخ یا محدودیت درمانی، انتخاب را شخصی کنیم
بعضی افراد ماست را بهتر از شیر تحمل میکنند و بعضی با مقدار زیاد آن ناراحت میشوند. مقدار کمتر همراه غذا یا نوع بدون لاکتوز میتواند قابلبررسی باشد. حساسیت به پروتئین شیر با عدم تحمل لاکتوز فرق دارد و نوع بدون لاکتوز در حساسیت شناختهشده مجوز مصرف نیست.
در دیابت، کربوهیدرات ماست و افزودنیها باید در برنامه دیده شود. در بیماری کلیوی یا نارسایی قلبی هم محدودیت مواد مغذی یا مایعات ممکن است مطرح باشد. این افراد نباید فقط بر پایه توصیه «لبنیات بیشتر بخورید» مقدار روزانه را بالا ببرند.
اگر دارویی مصرف میشود که زمان آن با لبنیات باید فاصله داشته باشد، برنامه را با پزشک یا داروساز روشن کنید. سالمندی بهتنهایی دلیل حذف ماست نیست؛ نیاز این است که برنامه غذا با درمان واقعی فرد هماهنگ باشد.
برای مراقب یا خانواده، چند کار کوچک کمککننده است
ظرفی انتخاب کنید که بازکردن آن با توان دست فرد هماهنگ باشد و سهم قابلمدیریتی داشته باشد. اگر ماست را در ظرف دیگری میریزید، تاریخ و مشخصات لازم را نگه دارید. خرید کمحجم و منظم برای کسی که تنها زندگی میکند ممکن است بهتر از ظرف بزرگ باشد.
ماست پاستوریزه را سرد نگه دارید، با قاشق تمیز سرو کنید و دستور پس از بازشدن را رعایت کنید. این معیارها را همراه اشتها و نیاز فرد بسنجید. بهترین سهم، عددی یکسان برای همه نیست؛ مقداری است که در یک برنامه متنوع، قابلتحمل و ایمن جا میگیرد.
